Op 21 augustus werd in Duivendrecht een 17-jarig meisje met ernstig geweld om het leven gebracht terwijl ze midden in de nacht naar huis fietste (NOS). Zulke incidenten halen steevast de voorpagina’s. Maar achter de koppen schuilt een bredere werkelijkheid: de meeste vrouwen die in Nederland worden vermoord, sterven niet door een onbekende op straat, maar door iemand die ze kenden en vertrouwden. Toch klinkt in het publieke debat vaak dezelfde reflex: “Waarom fietste ze daar zo laat nog alleen?” of “Waarom deed ze niks?”
Die vragen zeggen meer over onszelf dan over de slachtoffers. Ze geven een vals gevoel van veiligheid en verhullen de echte kwesties: hoe worden jongens daders, hoe selecteren criminelen hun doelwitten, waarom kunnen slachtoffers vaak niet handelen — en waarom is het gevaar zo vaak van dichtbij?
Gratis Workshop: Realistische Zelfverdediging voor Vrouwen. Op zaterdag 30 augustus van 16:00 tot 18:00 organiseert Evelien naar aanleiding van de moord op Lisa deze gratis training. Inschrijven kan via deze link (Google Forms). Voor vragen: neem contact op met Evelien Dietz (+31681579382).
Jongens die mannen worden – en soms daders
Geweld tegen vrouwen valt zelden uit de lucht. Achter een verkrachting of moord schuilt vaak een biografie die al in de kindertijd begint. Jongens die opgroeien in een omgeving met mishandeling, verwaarlozing of seksueel misbruik lopen een aantoonbaar groter risico om later zelf gewelddadig te worden. Niet omdat er een soort noodlot bestaat, maar omdat ze leren dat macht en angst “normale” vormen van omgang zijn.
Daarbovenop spelen persoonlijkheidskenmerken: gebrek aan empathie, impulsieve woede, obsessieve jaloezie en de neiging om verantwoordelijkheid altijd buiten zichzelf te leggen. Wie dit patroon herhaaldelijk vertoont, ontwikkelt sneller gewelddadig gedrag in relaties of de publieke ruimte.
En dan is er de omgeving. Jongens die sociaal geïsoleerd raken, zoeken soms hun toevlucht tot online subculturen waarin vrouwen worden ontmenselijkt, zoals incel-gemeenschappen. Daar worden frustraties bevestigd en omgezet in woede. Voeg daar toxische ideeën over mannelijkheid aan toe – dat een “echte man” dominant, seksueel veeleisend en emotieloos moet zijn – en de voedingsbodem is gelegd.
Statistisch vertaalt zich dat naar harde cijfers. In Nederland werden in de afgelopen tien jaar gemiddeld 43 vrouwen per jaar vermoord (CBS). Dat is bijna elke acht à negen dagen een vrouwenmoord – een ritme dat je niet kunt afdoen als “incidenten”. In meer dan de helft van de gevallen is de dader een (ex-)partner.
Juist daarom lanceerde de overheid in 2024 het actieplan Stop Femicide! Doel: eerder signaleren, sneller ingrijpen en beter registreren. De Femicide Monitor van de Universiteit Leiden verzamelt sinds 2014 gegevens om patronen beter zichtbaar te maken. De lijn is duidelijk: de meeste daders hebben al jaren eerder rode vlaggen laten zien.
Hoe criminelen hun doelwit kiezen
Toch verklaart dit nog niet wat er in Duivendrecht gebeurde. Daar was geen relatiegeschiedenis, maar een willekeurige aanval in de openbare ruimte. Om dat te begrijpen moeten we kijken naar hoe criminelen denken.
In de criminologie bestaat de routine activity theory: criminaliteit ontstaat waar drie elementen samenkomen – een gemotiveerde dader, een geschikt doelwit en een gebrek aan toezicht. Dat betekent dat daders altijd selecteren. Niet op basis van morele categorieën, maar op basis van kans en gemak.
Onderzoek laat zien hoe subtiel die selectie werkt. In een klassiek experiment lieten de psychologen Grayson en Stein veroordeelde geweldplegers videobeelden zien van mensen die over straat liepen. Binnen enkele seconden konden ze aangeven wie kwetsbaar leek. Hun inschattingen bleken opvallend unaniem, gebaseerd op details in lichaamstaal, loopstijl en alertheid. Later onderzoek voegde toe dat daders met hogere psychopathie-scores nóg beter waren in dit “lezen” van kwetsbaarheid. Tegelijk waarschuwt een recente reflectie van Impact Boston dat veiligheidstips zoals “niet alleen ’s nachts wandelen” of vaak te simplistisch zijn en kunnen bijdragen aan stereotypering en angst, terwijl ze voorbijgaan aan situaties waarin gevaar dichterbij is — zoals mensen die je goed kent. (Zie: IMPACT: Think critically about safety advice)
Voor slachtoffers voelt dat oneerlijk – en dat is het ook. Niemand zou bang moeten zijn om ’s nachts naar huis te fietsen. Maar zolang daders bestaan, helpt het te weten hoe zij naar de wereld kijken. Wie zelfverzekerd oogt, wie zijn omgeving scant en wie luistert naar zijn intuïtie, wordt minder snel gekozen. Dat is geen “schuld” van het slachtoffer, maar inzicht in een cynisch spel van daderselectie.
Dat vrouwen dit al lang weten, blijkt uit cijfers van het CBS: 45 procent van de jonge vrouwen loopt of fietst wel eens om om onveilige plekken te vermijden. Het aanpassen van gedrag is geen paranoïde reflex, maar een rationele strategie in een samenleving waar de dreiging reëel is.
De vergeten reflex: freeze
En toch is zelfs voorbereiding vaak niet genoeg. Dat brengt ons bij de tweede reflexvraag: “Waarom deed ze niks?”
Naast vechten of vluchten bestaat er een derde automatische reactie: de freeze-respons. In de medische literatuur heet dit tonic immobility. Onderzoek onder verkrachtingsslachtoffers laat zien dat 70 procent tijdens het geweld verlamd raakte; bij 48 procent was het extreem. Hun lichaam bevroor, hun stem verstomde – zonder dat ze daar invloed op hadden. Het is een oeroud mechanisme dat optreedt bij extreme bedreiging.
Wie dan vraagt “waarom riep ze niet?” of “waarom sloeg ze niet terug?” miskent deze biologische realiteit. Het is net zo onvrijwillig als ademhalen.
Bij partnergeweld wordt het nog complexer. Jarenlange gaslighting en controle breken de wil tot verzet langzaam af. Vrouwen verliezen hun vertrouwen in eigen oordeel en kracht. Juist het moment van vertrek – dat in veel campagnes als oplossing wordt gepresenteerd – is vaak het gevaarlijkste. Onderzoek naar femicide toont dat de kans op moord piekt wanneer een vrouw probeert weg te gaan.
Daarom is victim blaming zo misleidend. Het verlegt de schuld naar degene die het minste macht had, en laat de keuzes van de dader buiten beeld.
De rol van beleid en samenleving
Geweld tegen vrouwen is geen privéprobleem, maar een maatschappelijk vraagstuk. De overheid probeert die realiteit te adresseren met de nieuwe Wet seksuele misdrijven, die sinds juli 2024 geldt. Daarin is seksuele intimidatie in de openbare ruimte strafbaar gesteld en is voor verkrachting en aanranding niet langer dwang vereist: het ontbreken van consent is genoeg.
Daarnaast klinkt de roep om een Nederlandse variant van Clare’s Law, die mensen het recht geeft om te weten of hun (potentiële) partner een verleden heeft van geweld. Een voorstel daartoe werd in 2025 in de Tweede Kamer ingediend.
Maar wetten alleen zijn niet genoeg. Het gaat ook om cultuur. Als bijna de helft van de jonge vrouwen structureel routes mijdt, zegt dat iets over ons collectieve falen.
Verantwoordelijkheid en realisme
Het zijn vaak de klassieke scenario’s — “de enge man in de bosjes die je van de fiets trekt” — die de grootste krantenkoppen halen. Terwijl de meeste vrouwen in Nederland worden vermoord door iemand die ze kenden. In de afgelopen vijf jaar bleek bij driekwart van de vrouwelijke slachtoffers de dader een (ex-)partner of familielid was (NU.nl).
Zelfverdedigingstraining helpt in zekere zin te voorkomen dat je het beeld van een makkelijk slachtoffer afgeeft. Wie getraind is staat alerter, beweegt overtuigender en reageert sneller. En als het echt misgaat kun je seconden winnen die letterlijk van levensbelang zijn. Maar de meest effectieve vorm van zelfverdediging ligt vaak nóg eerder: leer klootzakken vroeg herkennen, ga er geen relatie mee aan of stap eruit zodra dat gedrag zichtbaar wordt.
En dat geldt niet alleen voor jezelf. Zie je dat je dochter, zus, vriendin, buurvrouw of collega in de greep dreigt te raken van zo’n gast? Ga het gesprek aan. Niet belerend, wel betrokken. Lees je in, praat met anderen, verdiep je in hoe je dit op een steunende manier kunt aanpakken. Soms kan precies dát het verschil maken.
Wil je weten hoe je in een fysieke situatie de kans vergroot dat jíj degene bent die thuiskomt? Dan kun je altijd contact met ons opnemen: team@kalah-amsterdam.nl.
Gratis Workshop: Realistische Zelfverdediging voor Vrouwen. Op zaterdag 30 augustus van 16:00 tot 18:00 organiseert Evelien naar aanleiding van de moord op Lisa deze gratis training. Inschrijven kan via deze link (Google Forms). Voor vragen: neem contact op met Evelien Dietz (+31681579382).
